Gezegenin dörtte biri büyüklüğünde bir uydu
Uydular genellikle gezegenlerinin yanında küçüktür. Mars'ın iki uydusu var ve ikisi de birkaç on kilometre genişliğinde, düzensiz şekilli kaya parçaları. Jüpiter'in uyduları büyük, ama Jüpiter de dev bir gezegen. Oysa Dünya'nın üzerinde, genişliği Dünya'nın dörtte birinden fazla olan bir küre asılı duruyor. Güneş Sistemi'ndeki başka hiçbir gezegende böyle bir oran yok.
Basit açıklamalar tek tek sınandı. Yakalanma: Dünya, yanından geçen bir cismi kendine çekti. Ama yörüngede kalabilmesi için bu ziyaretçinin bir yerde hız kaybetmesi gerekirdi; Dünya'nın çevresi bunun için fazlasıyla boş. Birlikte oluşum: Dünya ve Ay, aynı tozdan yan yana oluştu. O zaman bileşimleri baştan sona benzer olurdu, oysa Ay'ın neredeyse hiç demir çekirdeği yok. Kopma: Dünya çok hızlı dönüp kendi parçasını dışarı savurdu. Bunun gerçekleşmesi için bir günün birkaç saat sürmesi gerekirdi.
Geriye, uzun süre fazla şiddetli olduğu düşünülen seçenek kaldı. 1970'lerin ortalarında yapılan hesaplamalar, Mars büyüklüğünde bir cisim genç Dünya'ya sıyırarak çarparsa ortaya çıkan sonucun gördüklerimize benzediğini gösterdi. Bu cisme Theia adı veriliyor. Çarpışma sıyırarak gerçekleştiği için yörüngeye çoğunlukla üst katmanlardan madde savruldu: neredeyse hiç demir içermeyen kaya.
- 4,5 milyarMars büyüklüğünde bir cisim genç Dünya'ya yandan çarpar.
- + saatlerİki gezegen de erir, manto maddesinin bir kısmı yörüngeye savrulur.
- + yıllarKor hâlindeki parça halkası birleşerek tek bir küreye dönüşür. Hesaplamalara göre bu, milyonlarca yıl değil, onlarca yıl sürer.
- bugünAy uzun zaman önce soğudu ve yılda yaklaşık 4 santimetre uzaklaşıyor.
Bu fikir Ay taşlarıyla nasıl sınandı
Apollo seferleri yaklaşık 382 kilogram Ay taşı getirdi. Güneş Sistemi'ndeki her cismin kendine özgü bir oksijen izotopu oranı vardır: Mars'ınki bir, asteroit kökenli meteoritlerinki başka. Ay örneklerinde bu oran Dünya'nınkiyle aynı çıktı. Ay'ın düşük yoğunluğunu da buna ekle: İçinde ağır demir neredeyse yok, ama Dünya'nın mantosuna benzeyen madde var.
Ama bu düzenli tablonun bir de sorunlu yanı var. Theia başka bir yerden geldiyse izotopik izi tabloyu belirgin biçimde bozmalıydı. Oysa bu iz bulunamıyor. Bu yüzden model geliştiriliyor: Çarpışmadan sonra maddeler ilk düşünülenden daha kapsamlı biçimde karışmış olabilir ya da Theia aynı maddeden, yakında oluşmuş olabilir. Tartışma çarpışmanın kendisiyle değil, geometrisiyle ilgili.
Böyle bir ölçeği zihinde canlandırmak zor: Buna karşılık gelen tanıdık bir görüntü yok. Yavaşlayıp Ay'a tanıdık bir kaya parçası gibi bakmak yardımcı olabilir.
Diske bakarken 4'e kadar nefes al, 6'ya kadar ver
Ay neden tesadüfen yakalanmış bir uyduya pek benzemiyor?
Ana hipoteze göre Theia'nın çarpışmasından sonra ne oldu?
Kaynaklar
- Büyük çarpışma hipotezi - Hartmann ve Davis, Icarus, 1975
- Cameron ve Ward, 1976. Dünya ve Ay'ın oksijen izotoplarının eşleşmesi - Wiechert ve diğerleri, Science, 2001. Ay'ın uzaklaşması, Apollo'nun bıraktığı yansıtıcılara lazer gönderilerek ölçülüyor
“Ay” dizisinde sıradaki
2 makalenin tamamı sitede, 2 tane daha uygulamada
