Gelgitler neden Ay'la bağlantılı

Gelgitlerde en şaşırtıcı şey, Ay'ın karşı tarafında oluşan ikinci tümsektir. Bunun nedeni, tek başına çekim kuvvetinin değil, Dünya'nın farklı noktalarındaki çekim farkının önemli olmasıdır.

Ay'a yakın taraftaki su, gezegenin merkezinden daha güçlü çekilir ve öne geçer. Merkez, uzak taraftaki sudan daha güçlü çekilir; bu yüzden o su geride kalmış gibi olur. Sonuçta su iki tarafta da toplanır, yanlarda ise azalır.

Ay bir gün içinde yörüngesinde ilerlediği için döngü bir günden biraz daha uzun sürer. Bu nedenle gelgitler her gün yaklaşık 50 dakika ileri kayar ve gelgit tabloları her liman için ayrı hesaplanır.

Güneş de gelgit oluşturur, ancak Dünya'yı çok daha güçlü çekmesine rağmen bunlar Ay kaynaklı gelgitlerin yaklaşık yarısı kadar güçlüdür. Nedeni uzaklıktır: Uzak Güneş'in Dünya'nın yakın ve uzak tarafları arasındaki çekim farkı daha küçüktür.

Üçüncü kutucuk, olayın yalnızca Ay'la ilgili olmadığını gösteriyor. Açık okyanusta yükselme 1 metreden azdır; devasa değerler ise dalganın hızlanıp suyu, sallanan bir leğendeki su gibi biriktirdiği, belirli şekle sahip körfezlerde ortaya çıkar.

Güneş ve Ay aynı hizaya geldiğinde etkileri birleşir ve gelgitler yükselir. Dik açı yaptıklarında ise etkiler birbirini götürür ve su seviyeleri arasındaki fark azalır. Gelgit yüksekliğinin Ay'ın evreleriyle bağlantılı olmasının nedeni budur.

Gelgitler karayı da etkiler: Yer kabuğu günde iki kez onlarca santimetre yükselip alçalır. Etrafındaki her şey aynı anda yükseldiği için bunu fark etmezsin, ancak cihazlar bunu kaydeder.

Bunun tersi yönde bir etkisi de vardır. Gelgit dalgası Dünya'nın dönüşünü biraz yavaşlatır ve bir günün uzunluğu yüzyılda yaklaşık 0,002 saniye artar. Ay da aynı anda yavaşça uzaklaşır; bu hareket, yüzeyinde bırakılmış yansıtıcılar kullanılarak ölçülür.