Czym jest paraliż decyzyjny

Otwierasz listę seriali i po 20 minutach ją zamykasz, niczego nie włączając. Albo przez tydzień nie możesz wybrać kursu, choć wszystkie ci pasują. To nazywa się paraliżem decyzyjnym: nadmiar opcji nie pomaga zdecydować, lecz zatrzymuje. Nie czujesz wtedy: „to trudne”, tylko: „jeszcze trochę poszukam i zdecyduję”.

Pierwszy powód jest arytmetyczny. Żeby wybrać świadomie, porównujesz opcje parami. 3 opcje to 3 pary. 5 to już 10. 8 to 28. Od 3 do 8 lista zwiększyła się niespełna 3-krotnie, a praca związana z porównywaniem - niemal 10-krotnie.

Drugi powód to cena rezygnacji. Gdy masz 3 opcje, rezygnujesz z 2. Gdy 20 - z 19, a niemal każda ma coś, czego nie ma wybrana przez ciebie opcja. Mózg zdąża wyobrazić sobie, jak będziesz żałować tego, co cię ominęło, a ta antycypacja żalu ciąży bardziej niż sam wybór.

Potem znika punkt odniesienia. Im dłuższa lista, tym trudniej powiedzieć, jaka odpowiedź w ogóle byłaby właściwa - a bez kryterium każdy wybór wydaje się przedwczesny. Odkładasz decyzję na jutro, a lista w tym czasie zdąża urosnąć.

Najsłynniejszy eksperyment na ten temat dotyczył dżemów. W 2000 roku Sheena Iyengar i Mark Lepper ustawili w sklepie stoisko degustacyjne: o jednych porach z 6 rodzajami dżemu, o innych z 24. Przy większym stoisku zatrzymywało się więcej osób, ale spośród tych, które się zatrzymały, zakupu dokonywało około 3% wobec 30% przy mniejszym. Był to jeden eksperyment terenowy w jednym sklepie, ale historia trafiła do książek jako dowiedzione prawo.

W 2010 roku opublikowano przegląd około 50 podobnych eksperymentów, a średni efekt był bliski zeru. Czasem nadmiar opcji przeszkadzał, a czasem nic nie zmieniał. Wygląda na to, że paraliż nie włącza się zawsze, lecz wtedy, gdy słabo znasz temat, opcje trudno ze sobą porównać i nie ma jasnego kryterium. Gdy dokładnie wiesz, czego chcesz, długa lista przeszkadza znacznie mniej. To więc nie prawo, lecz warunek. Dowody są tu słabe i niejednorodne, dlatego uczciwiej uznać paraliż decyzyjny za częsty scenariusz, a nie regułę, która na pewno zadziała w twoim przypadku.