Seçim iflici nədir

Seriallar siyahısını açırsan və 20 dəqiqə sonra heç nə açmadan bağlayırsan. Yaxud hamısı uyğun olsa da, bir həftədir kurs seçə bilmirsən. Buna seçim iflici deyirlər: variant çoxluğu qərar verməyə kömək etmir, səni dayandırır. Bu, “mənə çətindir” kimi yox, “indi bir az da baxım, sonra qərar verərəm” kimi hiss olunur.

Birinci səbəb riyazidir. Şüurlu seçim etmək üçün variantları cüt-cüt müqayisə edirsən. 3 variant 3 cütdür. 5 variant artıq 10 cütdür. 8 variant 28 cütdür. 3-dən 8-ə siyahı 3 dəfədən az artdı, amma müqayisə işi təxminən 10 dəfə çoxaldı.

İkinci səbəb imtinanın bədəlidir. Variant üç olanda, ikisindən imtina edirsən. 20 olanda isə 19-dan imtina edirsən və demək olar ki, hər birində seçdiyin variantda olmayan nəsə var. Beynin əldən verdiklərinə görə necə peşman olacağını təsəvvür etməyə macal tapır və bu peşmanlıq gözləntisi seçimin özündən daha çox təzyiq edir.

Sonra dayaq nöqtəsi itir. Siyahı nə qədər uzundursa, ümumiyyətlə düzgün seçimin nə olacağını demək bir o qədər çətinləşir - meyar olmayanda isə hər seçim vaxtından əvvəl verilmiş kimi görünür. Qərarı sabaha saxlayırsan, bu vaxt ərzində isə siyahı böyüməyə macal tapır.

Bununla bağlı ən məşhur təcrübə mürəbbə təcrübəsidir. 2000-ci ildə Şina Ayenqar və Mark Lepper mağazada dadım stendi qurdular: bəzi saatlarda 6, digərlərində 24 növ mürəbbə. Böyük stendin yanında daha çox insan dayanırdı, amma dayananların təxminən 3 faizi alış edirdi, kiçik stenddə isə 30 faizi. Bu, bir mağazada aparılmış cəmi bir sahə təcrübəsi idi, amma hekayə kitablarda sübut olunmuş qanun kimi yayıldı.

2010-cu ildə təxminən 50 oxşar təcrübənin icmalı yayımlandı və orta təsir sıfıra yaxın oldu. Bəzi hallarda variant bolluğu mane olurdu, bəzilərində isə heç nəyi dəyişmirdi. Görünür, iflic həmişə yox, mövzunu yaxşı bilməyəndə, variantları bir-biri ilə müqayisə etmək çətin olanda və aydın meyar olmayanda yaranır. Nə istədiyini dəqiq biləndə, uzun siyahı xeyli az mane olur. Deməli, bu qanun yox, şərtdir. Buradakı sübutlar zəif və müxtəlifdir, ona görə seçim iflicini səndə mütləq baş verəcək qayda kimi yox, tez-tez rast gəlinən ssenari kimi qəbul etmək daha dürüstdür.