ทำไมคุณกลับไปหานิสัยเดิม

คุณเข้านอนตอน 5 ทุ่มติดต่อกัน 3 สัปดาห์ แล้วก็เจอสัปดาห์ที่หนักหน่วงอีกหนึ่งสัปดาห์ จู่ๆคุณกลับมาเลื่อนฟีดจนถึงตี 2 ราวกับว่า 3 สัปดาห์นั้นไม่เคยเกิดขึ้น ความรู้สึกว่าทุกอย่างกลับไปเริ่มต้นใหม่นั้นหลอกลวง ที่จริงแล้วโปรแกรมที่ไม่เคยหายไปแค่กลับมาทำงานอีกครั้ง

เมื่อคุณหยุดทำสิ่งที่เคยทำ สมองไม่ได้ลบความเชื่อมโยงเดิม แต่บันทึกความเชื่อมโยงใหม่ทับลงไปว่า «ในสถานการณ์นี้ ตอนนี้มันต่างออกไปแล้ว» โปรแกรมทั้งสองทำงานคู่ขนานกันและแย่งชิงช่วงเวลาเดียวกัน การทดลองแสดงให้เห็นว่า หากพาคนคนหนึ่งกลับไปยังสภาพแวดล้อมที่เขาเคยเรียนรู้พฤติกรรมเดิม พฤติกรรมนั้นมักจะกลับมา ไม่ใช่ทุกครั้งและไม่ใช่ทั้งหมด แต่เห็นได้ชัด การกลับมานี้เรียกว่า “ผลการกลับมาเกิดซ้ำ” ซึ่งนักจิตวิทยา มาร์ก บูตง อธิบายไว้อย่างละเอียด

พฤติกรรมใหม่ถูกเรียนรู้ในวงแคบ ภายใต้เงื่อนไขที่คุณฝึกฝนมัน ส่วนพฤติกรรมเก่าถูกเรียนรู้ในวงกว้าง ผ่านเวลาหลายปีและสถานการณ์นับสิบ ดังนั้นการเปลี่ยนแปลงใดๆ เช่น การเดินทาง การเจ็บป่วย การมีแขกมาเยือน หรือการอยู่ในครัวของคนอื่น จึงทำให้คุณไม่มีแบบแผนใหม่ให้ใช้ ขณะที่แบบแผนเก่ายังอยู่ใกล้มือ

ตัวกระตุ้นแทบไม่เคยมาในรูปของสิ่งล่อใจ ส่วนใหญ่มันคือฉากหลังเดิมๆ เช่น เก้าอี้ตัวเดิม เวลาเดิม คนเดิมที่อยู่ข้างๆ และระดับความเหนื่อยล้าเท่าเดิม ยิ่งคุณมีความสนใจเหลือใช้น้อยลง เช่น ช่วงท้ายวัน ตอนใกล้ถึงกำหนดส่งงาน หรือเวลานอนน้อย สมองก็ยิ่งเลือกตัวเลือกที่คุณฝึกจนคล่องที่สุด ไม่ใช่เพราะตอนเย็นคุณอ่อนแอกว่าเดิม แต่เพราะการทำซ้ำใช้พลังน้อยกว่าการเลือก