ทำไมหลังโกหกถึงอยากล้างมือ

นักวิจัยขอให้ผู้เข้าร่วมรำลึกถึงเรื่องไม่ดีที่ตัวเองเคยทำ จากนั้นให้เลือกของขวัญระหว่างกระดาษเช็ดหน้ากับดินสอ กลุ่มที่รำลึกถึงเรื่องไม่ดีเลือกกระดาษเช็ดหน้าบ่อยกว่าอย่างเห็นได้ชัด จึงนำไปสู่แนวคิดว่าคนเราอยากชำระล้างตัวเอง

การทดลองยังมีส่วนที่สองด้วย คนที่ล้างมือหลังรำลึกถึงเหตุการณ์นั้น ต่อมามีความอยากชดเชยความผิดด้วยการช่วยเหลือน้อยกว่า ดูเหมือนว่าการชำระล้างร่างกายจะช่วยปิดประเด็นทางศีลธรรมได้

ผลการทดลองแพร่เข้าไปในตำราเรียนและหนังสือยอดนิยมอย่างรวดเร็ว มันดูเหมือนจะอธิบายพิธีชำระล้างในศาสนาต่างๆ รวมถึงฉากล้างมืออันโด่งดังในงานของเชกสเปียร์ จึงดูน่าเชื่อถือมาก

เมื่อทำการทดลองซ้ำในกลุ่มตัวอย่างที่ใหญ่กว่าการทดลองเดิมหลายเท่าและในหลายประเทศ ก็ไม่พบผลดังกล่าวอีก ความแตกต่างระหว่างกลุ่มอยู่ในขอบเขตที่อาจเกิดจากความบังเอิญ และผลแบบเดียวกันนี้เกิดขึ้นในการตรวจสอบซ้ำที่เป็นอิสระต่อกันหลายครั้ง

กรณีแบบนี้เองที่ทำให้เกิดธรรมเนียมการลงทะเบียนการทดลองล่วงหน้า นักวิจัยจะประกาศล่วงหน้าว่าจะวัดอะไรและวัดอย่างไร จึงไม่สามารถเลือกวิธีวิเคราะห์ที่ให้ผลดีภายหลังได้

ควรย้ำให้ชัดว่าสิ่งที่ไม่ได้รับการยืนยันคือความเชื่อมโยงระหว่างความรู้สึกผิดอย่างเฉพาะเจาะจงกับความอยากล้างมือ ส่วนความเชื่อมโยงระหว่างความรู้สึกรังเกียจกับการตัดสินทางศีลธรรมเป็นอีกประเด็นหนึ่ง และผลการวิจัยในเรื่องนั้นดูสอดคล้องกันมากกว่า แม้จะยังมีการถกเถียงกันอยู่

แน่นอนว่าพิธีชำระล้างยังคงมีอยู่ และพบได้ในวัฒนธรรมมากมาย เพียงแต่อธิบายได้ด้วยตรรกะทางวัฒนธรรมเรื่องการชำระล้างที่ผู้คนเรียนรู้ไปพร้อมกับขนบธรรมเนียม มากกว่าจะเป็นปฏิกิริยาทางจิตใจโดยอัตโนมัติ