Pluton niyə planet statusunu itirdi

İki mininci illərin əvvəllərinə qədər Neptunun orbitindən kənarda çoxlu buzlu göy cismi aşkar edilmişdi. Əvvəlcə kiçikləri, sonra daha böyükləri, ardınca isə kütləsi Plutondan çox olan bir cisim tapıldı. Aydın oldu: ya o da planet sayılmalı, ya da ümumiyyətlə planetin nə olduğu dəqiqləşdirilməli idi.

Məsələ yalnız ölçüdə deyildi. Pluton Ayımızdan kiçikdir, amma əsas fərq başqadır: o, tək hərəkət etmir. Onun orbiti bütöv bir göy cisimləri qurşağının içindən keçir və Pluton həmin cisimlər arasında sadəcə ən məşhurudur, öz bölgəsinin sahibi deyil.

Pluton ilk iki şərtə cavab verir. Üçüncüyə isə yox: onun yaxınlığında oxşar mənşəli minlərlə obyekt hərəkət edir. Belə cisimlər üçün ayrıca sinif yaradıldı və Pluton onun ən məşhur nümayəndəsi oldu.

Üçüncü bənd o vaxt da tənqid olunurdu, indi də tənqid edilir. Bu ifadə dəqiq deyil: ciddi yanaşsaq, heç bir planet öz orbitini tamamilə təmizləməyib, çünki bütün planetlərin peykləri və eyni orbitdə hərəkət edən cisimləri var. Söhbət tam boşluqdan yox, dərəcədən gedir.

Qayda olmasaydı, Neptunun kənarında hər dəfə yeni iri cisim tapıldıqca planetlər siyahısını genişləndirmək lazım gələrdi. Hesablamalara görə, orada belə cisimlər hələ də kifayət qədər çoxdur. Tərif Plutonla bağlı sualı yox, bütöv bir qurşaqla nə etmək lazım olduğu sualını həll edirdi.

Bu hekayə başqa bir səbəbdən də faydalıdır: oxşar hadisə daha əvvəl də baş vermişdi. XIX əsrdə Marsla Yupiter arasındakı bir neçə cisim əvvəlcə planet adlandırılmış, yeni kəşflərdən sonra isə ayrıca qrupa ayrılmışdı. Planetlər siyahısı artıq qısaldılmışdı.