Günlükler bir dönemi nasıl açığa çıkarır

Resmî bir belge bir şeyi belirlemek için hazırlanır: birini atamak, rapor sunmak ya da izin vermek. Belgede karar vardır, ama kararın çevresindeki hayat yoktur. Günlük ise belirli bir amaç olmadan yazılır ve bu yüzden kimsenin kaydetmeyi düşünmediği şeyleri de kayda geçirir.

En bilinen örneklerden biri şu: 17. yüzyılda Londra'da görev yapan bir memur, kendisi için günlük tuttu ve vebayı ve Büyük Yangın'ı içeriden, olup bittiği sırada anlattı: nasıl koktuğunu, insanların nereye kaçtığını ve yanlarına neleri alıp çıkabildiğini. Aynı yılın resmî belgeleri sayıları ve emirleri aktarır, ama o günlerin nasıl yaşandığını anlamanı sağlayamaz.

Son nokta en çetrefilli olanı. Yazar bir konudan korktuğu ya da bunu ayıp bulduğu için kaçınabilir; belki de konu ona değinmeye değmeyecek kadar sıradandır. Karşındaki durumun hangisi olduğunu ancak aynı döneme ait birkaç günlüğü karşılaştırarak anlayabilirsin.

Bu kaynağın yapısal bir yanlılığı vardır. Yazmayı bilen ve buna vakit ayırabilen kişiler yazdı; günümüze ise torunlarının saklanmaya değer bulduğu günlükler kaldı. Okuryazar olmayan çoğunluğun sesi bize neredeyse hiç ulaşmadı.

İkinci yanlılık, türün kendisinde yatar. Birçok kişi, ileride okuyacak birini düşünerek günlük tuttu ve yazarken kendini sansürledi. Savaş yıllarına ait kayıtlar çoğu zaman sansürden de geçti; bazen yazar, her şeyin nasıl sonuçlandığını zaten biliyorken, yıllar sonra günlüklerini yeniden düzenledi.

Bu yüzden günlük, tarihçinin çalışmasında neredeyse hiçbir zaman tek başına durmaz. Günlük; kilise kayıtları, hesaplar, gazeteler ve başka günlüklerle yan yana konur, gerçek de bunların kesiştiği yerde ortaya çıkar. Tek bir kayıt ayrıntı olarak işe yarar, ama kanıt olarak yetmez.