Dlaczego głód nie wynikał z suszy

W Irlandii w latach 1845-1849 zaraza ziemniaczana zniszczyła ziemniaki - niemal jedyne pożywienie biednych dzierżawców. Zboże i żywy inwentarz przez cały ten czas nadal wywożono z kraju na sprzedaż. Historycy spierają się, czy wywiezione zapasy wystarczyłyby dla wszystkich, ale sam fakt jest wymowny: jedzenie przejeżdżało obok ludzi, których nie było stać, by za nie zapłacić.

W Bengalu w 1943 roku zmarło, według różnych szacunków, od 2 do 3 milionów ludzi. Zbiory były gorsze niż zwykle: rok wcześniej wybrzeże nawiedził cyklon, a ryż zaatakowała choroba. Nie na tyle jednak, by wyjaśnić tak ogromne straty. Ekonomista Amartya Sen wykazał, że w prowincji było mniej więcej tyle ryżu co w latach pokoju. Zmieniło się coś innego: wojenna inflacja, paniczne zakupy i ceny, które wzrosły kilkakrotnie. Robotnicy dniówkowi i rzemieślnicy przestali mieć dostęp do jedzenia leżącego na rynku.

Ten schemat powtarza się w kolejnych przypadkach. Zbiory nie spadają do zera, tylko zmniejszają się o pewną część, ale pogłoski o niedoborach podbijają ceny szybciej, niż znika jedzenie. Od tej chwili liczy się już nie ilość zboża, lecz tempo, w jakim zarobki nie nadążają za cenami.

Botswana przetrwała dotkliwe susze w latach 1980-tych bez masowego głodu: władze uruchomiły roboty publiczne i rozdawały żywność, więc ludzie mieli za co ją kupić. W tych samych latach głód dotknął Sudan i Etiopię, gdzie pomoc nadeszła z opóźnieniem. Sen ujął to dobitnie: tam, gdzie odbywają się wybory i działa wolna prasa, masowy głód nigdy się nie zdarzał - władza, o której się pisze, jest zmuszona reagować.

Ta formuła ma swoich krytyków: spierają się oni zarówno o to, co uznać za demokrację, jak i o to, czy jedzenia zawsze wystarczało - w części klęsk głodu jego ilość rzeczywiście wyraźnie spadała. Ogólna prawidłowość jednak się utrzymuje: susze powracają stale, a w głód zamieniają się tam, gdzie nikt nie musi ich zauważyć.