Co się wydarzyło
Ultimatum. Alianci żądają kapitulacji. Japoński rząd nie podjął jeszcze decyzji i chce zyskać na czasie.
Odpowiedź dla prasy. Premier używa słowa, które oznacza zarówno „pozostawić bez komentarza”, jak i „potraktować z pogardą, zignorować”.
Tłumaczenie. Agencje prasowe przekazują drugie znaczenie. Odpowiedź wygląda jak demonstracyjna odmowa negocjacji.
Konsekwencje. Kilka dni później zostaje użyta broń jądrowa. Historycy do dziś spierają się, jak bardzo tłumaczenie wpłynęło na tę decyzję.
Spór dotyczy właśnie skali wpływu. Decyzję o użyciu broni przygotowywano z wyprzedzeniem i kształtowało ją wiele okoliczności; pytanie brzmi, czy tłumaczenie dołożyło ostatni ciężarek do szali.
Trzeba tu zachować ostrożność. Pokusa wyjaśniania wielkiego wydarzenia jednym drobiazgiem jest silna, a takie wyjaśnienia rozchodzą się łatwiej niż złożone - ale to nie czyni ich prawdziwymi.
Inne przypadki
Kanały na Marsie to błąd tego samego rodzaju. Włoski astronom opisał obserwowane linie słowem oznaczającym „cieki” lub „koryta”. Na angielski przetłumaczono je jako „kanały” - słowo sugerujące istnienie budowniczych - i przez pół wieku kwestia mieszkańców Marsa była traktowana poważnie.
Podobna historia wydarzyła się w dyplomacji: zdanie wypowiedziane przez jednego z przywódców i przetłumaczone jako bezpośrednia groźba było znaczeniowo bliższe słowom „przeżyjemy was”. Odcień znaczeniowy się zmienił, a napięcie wzrosło.
Są też pokojowe przykłady. Rogata statua słynnego proroka powstała dlatego, że słowo oznaczające blask przetłumaczono jako „rogi” - i przez kilka stuleci artyści przedstawiali go właśnie w ten sposób.
Wszystkie te przypadki łączy jedno: błąd nie wynikał z nieznajomości języka, lecz z wyboru między znaczeniami. Tłumacz musi wybrać jedno, podczas gdy oryginalne słowo niosło kilka - i właśnie w tym wyborze rodzi się nowa historia.
Który błąd tłumaczeniowy omawia się najczęściej?
Skąd wzięły się kanały na Marsie?
Źródła
- Wieloznaczność japońskiego terminu użytego w odpowiedzi na ultimatum z 1945 roku oraz jego przetłumaczenie jako odmowy rozmowy są omawiane jako przykład konsekwencji wyboru tłumacza, przy czym skala jego wpływu na późniejsze decyzje pozostaje przedmiotem dyskusji. Przetłumaczenie włoskiego słowa oznaczającego cieki na Marsie jako „kanały” przyczyniło się do rozpowszechnienia wyobrażeń o sztucznych budowlach
Dalej w serii „Wielkie błędy”
2 artykuły w całości na stronie, jeszcze 3 w aplikacji
